Wykonanie muralu na budynku wpisanym do rejestru zabytków wymaga uprzedniego pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków i spełnienia warunków formalnych, w tym dotyczących zgodności z historycznym charakterem obiektu. Nawet jeśli mural ma charakter artystyczny lub reklamowy, wspólnota mieszkaniowa ponosi pełną odpowiedzialność za zgodność działań z przepisami.
Podczas spaceru po Warszawie uwagę przyciągają murale zdobiące ściany bloków i kamienic. Szczególnie dużo można ich zobaczyć na Woli, gdzie opowiadają historię dzielnicy z czasów wojny, a także jej późniejsze przemiany. To wielkoformatowe malowidła ścienne umieszczane bezpośrednio na elewacjach. Nie tylko upiększają przestrzeń, ale też przypominają o historii, kulturze i tożsamości lokalnej społeczności. Jednak w przypadku budynków zabytkowych artystyczna wizja często zderza się z koniecznością zachowania pierwotnego charakteru obiektu. Tym bardziej, że niektóre z nich, zwłaszcza o charakterze reklamowym, swoją kolorystyką nie współgrają z zabytkami. Dlatego warto wiedzieć, jakie warunki muszą zostać spełnione, aby legalnie umieścić mural na elewacji budynku wpisanego do rejestru zabytków, i jaka jest tu rola wspólnoty mieszkaniowej.
Szansa i zagrożenie
Z perspektywy artystów murale są sposobem na ożywienie miasta, nadanie mu kolorytu i wyrazistości. Dla mieszkańców bywają źródłem dumy i identyfikacji z miejscem. Dla wielu firm stanowią formę reklamy. Jednak dla konserwatorów zabytków kluczowe znaczenie ma ochrona autentyczności budynków: ich substancji, kolorystyki, stylu i detali architektonicznych. Intensywna kolorystyka lub nowoczesne motywy mogą bowiem zakłócać historyczny charakter.
W przestrzeni miejskiej spotyka się murale reklamowe/sponsorowane, na których pojawiają się logotypy firm czy treści komercyjne. Nie jest to nic nowego, gdyż reklamy malowane na elewacjach funkcjonowały już w czasach PRL, promując między innymi produkty spożywcze czy usługi. Murale reklamowe odpowiadają za negatywne postrzeganie murali. Z uwag na to, że nie zawsze współgrają z zabytkowym charakterem budynku, konserwatorzy zabytków są w stosunku do murali reklamowych bardziej wymagający.
Dla wspólnot wynajem elewacji pod mural reklamowy bywa jednak atrakcyjnym źródłem dodatkowego dochodu, który można przeznaczyć na remonty, renowacje czy modernizacje, zwłaszcza że mieszkańcy takich budynków są już starsi i nie mogą asygnować dużej ilości środków na fundusz remontowy.
Procedury i ograniczenia prawne
Umieszczenie muralu na budynku, który wpisany jest do rejestru zabytków, wymaga przestrzegania przepisów ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568; dalej: uoz) oraz rozporządzeń wykonawczych, w szczególności rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 2 sierpnia 2018 r. w sprawie prowadzenia prac konserwatorskich, prac restauratorskich i badań konserwatorskich przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków albo na Listę Skarbów Dziedzictwa oraz robót budowlanych, badań architektonicznych i innych działań przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków, a także badań archeologicznych i poszukiwań zabytków (Dz.U. 2018 poz. 1609).
Zgodnie z art. 36 ust. 1 pkt. 11 uoz, każda ingerencja w zabytkowy budynek, w tym wykonanie muralu, wymaga uzyskania pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków. Inwestor powinien przygotować projekt muralu, zawierający szczegółową wizualizację, opis techniki wykonania oraz planowaną kolorystykę. Konserwator ocenia, czy mural kolorystyką, kształtem i innymi cechami formalnymi nie zaburzy wyglądu nie tylko kamienicy, która jest indywidualnie wpisana do rejestru zabytków, ale także czy nie wpłynie negatywnie na otoczenie objęte ochroną konserwatorską. Konserwatorzy zazwyczaj zalecają, aby mural utrzymany był w stonowanej kolorystyce. Niewskazane jest stosowanie jaskrawych kolorów. Ponadto, mural powinien zawierać treści związane z obszarem, na którym się znajduje, jak również przedstawiać wartości i jakość artystyczną, a nie tylko reklamową, jeśli przedmiotem postępowania jest mural reklamowy. Konserwator może zalecić umieszczenie niewielkiego loga sponsora zamiast eksponowania go w centrum kompozycji. W przypadku murali reklamowych znaczenie ma również treść uchwał krajobrazowych.
Jeżeli wykonanie muralu wiąże się ze zmianą wyglądu elewacji w sposób istotny, dodatkowo może być wymagane zgłoszenie robót budowlanych lub uzyskanie pozwolenia na budowę zgodnie z przepisami prawa budowlanego.
Wspólnoty mieszkaniowe a mural
Wspólnota mieszkaniowa ponosi odpowiedzialność za wszelkie prace prowadzone w budynku. Oznacza to, że ingerencja w zabytkowy budynek, nawet jeśli właściciele wszystkich lokali są zgodni, może skutkować odpowiedzialnością przed organami ochrony zabytków. Przed przystąpieniem do realizacji artystycznej wizji zarząd wspólnoty powinien sprawdzić, czy budynek nie jest wpisany do rejestru zabytków bądź nie znajduje się w gminnej ewidencji zabytków. Może się zdarzyć, że wspólnota mieszkaniowa nie jest świadoma wpisania kamienicy do gminnej ewidencji. Następnie należy zasięgnąć opinii konserwatora zabytków oraz przeprowadzić konsultacje z mieszkańcami, których efektem będzie podjęcie uchwały wyrażającej zgodę na umieszczenie muralu.
W tym miejscu moglibyśmy rozważyć dwie sytuacje. Pierwsza – umieszczenie muralu jest inicjatywą wspólnoty mieszkaniowej. Wtedy w uchwale wyraża ona zgodę na poniesienie kosztów przygotowania elewacji, wykonania muralu oraz ewentualnej późniejszej konserwacji. W tym wariancie powinna zachować szczególną ostrożność, ponieważ realizacja muralu, zwłaszcza na budynku zabytkowym, często wiąże się z dodatkowymi kosztami konsultacji konserwatorskich i dostosowania projektu do wymogów prawnych, które mogą stać się dużym obciążeniem dla mieszkańców.
Drugi przypadek to sytuacja, gdy wspólnota zawiera z inwestorem umowę najmu powierzchni reklamowej pod mural. Umowa powinna określa obowiązki najemcy oraz obowiązki wynajmującego, czynsz najmu i inne opłaty oraz zabezpieczenia. Do obowiązków najemcy powinno należeć uzyskanie od właściwych organów administracji, w szczególności od konserwatora zabytków, wszelkich wymaganych prawem uzgodnień, opinii i pozwoleń niezbędnych w celu umieszczeni muralu, instalacji oświetlenia powierzchni reklamowej oraz podlicznika energii elektrycznej. Najemca w umowie powinien też zobowiązać się do wykonania wszelkich prac związanych z muralem, montażem oświetlenia, montażem podlicznika energii elektrycznej, w taki sposób i przy wykorzystaniu materiałów i technologii, które zagwarantują, że substancja budynku nie ulegnie zniszczeniu lub uszkodzeniu. Oprócz tego, najemca powinien zobowiązać się do przygotowania na własny koszt ścian do realizacji muralu poprzez usunięcie luźnej warstwy tynku, usunięcie łuszczącej się farby, otynkowanie ubytków, zagruntowanie i pomalowanie ściany farbą podkładową. Winien też zobowiązać się do uprzątnięcia terenu wokół i wewnątrz budynku z wszelkich zanieczyszczeń powstałych w trakcie prac przeprowadzanych w ramach wykonania umowy.
Wnioski
Konflikt między artystyczną wizją a obowiązkiem ochrony zabytków jest naturalnym zjawiskiem w dużych miastach, o bogatej historii. Odpowiedzialne podejście, obejmujące współpracę artystów, mieszkańców i konserwatorów oraz inwestorów, pozwala jednak tworzyć przestrzenie, które są zarówno piękne i nowoczesne, jak i wiernie oddają charakter przeszłości. Warszawska Wola ze swoimi muralami, ale też fabrykami, które obecnie działają jako wielofunkcyjne kompleksy, pokazuje, że szacunek do historii może iść w parze z nowoczesną formą artystycznego wyrazu.
Klaudyna Jarzec-Koślacz
radca prawny
